آخرین اخبار

» سیاسی،بین الملل،ایران و جهان » زاد روز حکیم ابوالقاسم فردوسی / باز نشر یک مقاله

تاریخ انتشار : 2017/01/19 - 20:38

زاد روز حکیم ابوالقاسم فردوسی / باز نشر یک مقاله

زاد روز حکیم ابوالقاسم فردوسی / باز نشر یک مقاله

نویسنده: رضا مرادی غیاث آبادی

یک اشاره کوتاه تقویمی در شاهنامه فردوسی، موجب شده است تا این نگارنده فرضیه ای درباره زادروز فردوسی را پیش کشد. لازمه بیان این فرضیه، آگاهی از یک آیین دیرینه مردمی و مقایسه آن با سروده ای از شاهنامه است که در پیوند با آن آیین است. در سراسر سرزمین های آسیای میانه و افغانستان و نیز بخش هایی از استان های خراسان و گلستان، آیینی کهن و سنتی دیرینه وجود دارد که با نام های گوناگونی و از جمله با نام «پیغمبر آشی» شناخته می شود. در این آیین، هنگامی که مرد یا زنی به سن شصت و سه سالگی می رسد، می گویند «فلانی به سال پیغمبرش رسید.» به این مناسبت، نزدیکان آن شخص در بزرگداشت او جشن تولدی با مراسمی خاص بر پای می دارند. در نواحی شهرسبز، کشکرود و نسف در جنوب بخارا، هنگامی که شخصی به شصت و سومین سالروز تولد خود می رسد، نزدیکانش برای او جامه ای نو و آراسته، به ویژه همراه با پیراهن سپید بلند و تنبان سپید فراهم می سازند و با تشریفاتی بر او می پوشانند. پس از آن دستاری سپید بر سر و شانه اش می بندند و اگر زن باشد، چارقد سپیدی بر سرش می کنند. آنگاه از پنبه برای مردان ریش و سبیل انبوه و بزرگی درست کرده و بر چهره او می نشانند. بانیان مراسم همچنین گوسفند یا گوساله ای را ذبح می کنند و به اندازه مهمانان احتمالی، خوراکی آماده می سازند که معمولاً آش (منظور پلو) یا شوربا (آبگوشت) است. نام «پیغمبر آشی» نیز از همین جا گرفته شده است. در جشن تولد «پیغمبر آشی»، خویشاوندان، دوستان و آشنایان به خانه آن مرد یا زن شصت و سه ساله در آمده و در نشیمنی کوتاه او را «مبارک- مبارک» می گویند. حال با توجه به این آیین کهن مردمی که اتفاقاً در سرزمین هایی برگزار می شود که فردوسی نیز از زادگان و باشندگان آن بوده و به احتمال در زمان او نیز برگزار می شده است؛ به سراغ سروده هایی از فردوسی می رویم که در آنجا شاعر به شرح حالی مختصر از خود پرداخته است. در شاهنامه بیت هایی وجود دارد که در آنها فردوسی به ثبت سن خود پرداخته است. اما در هیچکدام از آن بیت ها به صراحت به روز زایش خود اشاره نکرده است و نیز به جز در یک نمونه، در هیچکدام دیگر بیت ها، از تاریخ یا «ماه روز» خاصی نام نبرده است. فردوسی تنها در یک جا و به طور همزمان، هم به تاریخ (ماه، روز) و هم به سن خود اشاره و از آن یاد کرده است. آنگاه که در پایان پادشاهی شاپور ذوالاکتاف و پس از به پایان بردن داستان او، در سه بیت چنین می آورد:
چو آدینه هرمزد بهمن بود/ بر این کاخ فرخ نشیمن بود
می لعل پیش آور ای هاشمی/ ز خمی که هرگز نگیرد کمی
چو شست وسه سالم شد و گوش کر/ ز گیتی چرا جویم آیین و فر؟
در اینجا فردوسی به صراحت هم به شصت و سه سالگی خود اشاره می کند، هم به تاریخ آن یعنی آدینه هرمزد بهمن (یکم بهمن ماه) و هم به مراسم آن یعنی نشیمنی همراه با می. این روایت بلافاصله خواننده را به یاد همان مراسم جشن تولد «پیغمبر آشی» می اندازد. دور نیست که این گزارش در واقع اشاره به جشن زادروز شصت و سه سالگی او بوده باشد که خانواده و نزدیکانش در بزرگداشت او فراهم ساخته بوده اند. با توجه به نکات بالا، می توان احتمال زیادی داد که روز «هرمزد بهمن» زادروز فردوسی بوده است. اما برای تطبیق و تثبیت زادروز فردوسی در نظام تقویم اعتدالی خورشیدی هجری می باید چگونه عمل کرد؟ برای این کار دو راه در پیش است. یا اینکه، تاریخ «هرمزد بهمن/ یکم بهمن» در گاهشماری مفروض فردوسی را با گاهشماری اعتدالی در همان زمان تطبیق دهیم (یعنی در سال زایش فردوسی، این روز با چه روزی در گاهشماری اعتدالی برابر بوده است) و یا اینکه عیناً آن تاریخ را با حفظ شماره روز و ماه به تقویم اعتدالی انتقال دهیم. در حالت نخست، ابتدا می باید دانست که منظور فردوسی از «هرمزد بهمن» بر مبنای کدام نظام گاهشماری (یزدگردی، خراجی، معتضدی یا فارسیه) بوده است. می دانیم که فردوسی در شاهنامه، روزها و ماه ها را بر مبنای گاهشماری خورشیدی و شماره سال ها را بر مبنای گاهشماری هجری قمری ثبت کرده است. از سوی دیگر چنانچه ثابت شود اشاره های فردوسی بر مبنای گاهشماری یزدگردی بوده است؛ باز هم امکان این تطبیق به دست نمی آید. چرا که گاهشماری یزدگردی پس از دوره ساسانی، فاقد نظام کبیسه گیری یک ماه در هر یکصد و بیست سال بوده و در نتیجه سالی سیار بوده است. همچنین نمی توان با محاسبه کاهش یک روز در هر چهار سال، به موضع حقیقی روزی خاص در تقویم یزدگردی پی برد. چرا که از سال آخرین کبیسه گیری آن نیز هیچ آگاهی کاملی در دست نیست. برای این پرسش ها نیز می بایست تا به دست آمدن مدارک معتبر تازه ، بردباری کرد. چنانچه گاهشماری استفاده شده فردوسی، پرسی یا گردان بوده باشد؛ برای دانستن انطباق «هرمزد بهمن» در آن گاهشماری، با روز معادل آن در سال حقیقی یا اعتدالی همان زمان، می بایست از سال دقیق زایش فردوسی نیز آگاهی داشته باشیم که متأسفانه این نکته نیز با قاطعیت تاکنون دانسته نشده است. اما در حالت دوم، برای تطبیق و تثبیت زادروز فردوسی در نظام تقویم اعتدالی، می توان عیناً آن تاریخ را با حفظ شماره روز و ماه به تقویم اعتدالی خورشیدی هجری (و نیز برابر میلادی آن) انتقال داد و این شیوه همانگونه که در ادامه شرح داده می شود، در ایران ناشناخته نبوده است. می دانیم که همواره جشن ها و مناسبت های ایرانی در روز و ماه خاص و تثبیت شده خود برگزار می شده و تغییرات تقویم ها، شماره روز و ماه را جابه جا نمی کرده است. به طور مثال جشن نوروز در نخستین روز فروردین (هرمزد فروردین) قرار داشته و چنانچه در برخی تقویم ها، روز یکم فروردین به دلیل نبود کبیسه یا نبود دقت کافی در کبیسه گیری، از محل حقیقی و طبیعی خود جابه جا می شده است؛ برای تطبیق نوروز با نقطه اعتدال بهاری، تغییری در شماره روز و ماه آن نمی داده اند. امروزه نیز همچنان نوروز های گوناگونی در تقویم های محلی ایران رواج دارد که در سرتاسر سال حقیقی و اعتدالی پراکنده هستند، اما در همه آنها نوروز برابر با یکم فروردین است، با آنکه در نقطه اعتدال بهاری نیستند. به این ترتیب و در حالی که با منابع فعلی امکان تطبیق زادروز فردوسی با گاهشماری اعتدالی در همان زمان زایش، وجود ندارد؛ می توان به شیوه ای که در بالا گفته آمد و همواره در ایران روایی داشته است، از روز «یکم بهمن ماه» به عنوان زادروز فردوسی نام ببریم.
برای آگاهی بیشتر به کتاب «زادروز فردوسی» (تهران ۱۳۸۳) از همین نگارنده نگاه کنید.

رضا مرادی غیاث آبادی


برچسب ها : , , , ,
دسته بندی : سیاسی،بین الملل،ایران و جهان , فرهنگ و هنر , مناسبت
ارسال دیدگاه